Czy język migowy jest uniwersalny? Czym wyróżnia się polski język migowy?

Choć wiedza o języku migowym w społeczeństwie cały czas się poprawia, nadal żywe są rozmaite stereotypy i błędne przekonania, o których warto mówić. Chociażby po to, aby walczyć z wykluczeniem osób głuchych. Jedną z tego typu kwestii jest przekonanie o uniwersalności języka migowego, która ma polegać na tym, że na całym świecie jest on wykorzystywany w dokładnie ten sam sposób. W poniższym tekście wyjaśniamy, jak jest naprawdę, a także dzielimy się wieloma ciekawymi informacjami, dzięki którym język migowy stanie się dla Ciebie choć odrobinę mniej obcy.

Jakimi językami głusi posługują się na co dzień?

Już na wstępie warto wyjaśnić, że nie ma czegoś takiego jak uniwersalny język migowy. Podobnie jak w przypadku języków mówionych, każdy kraj ma swój. W Polsce osoby głuche używają polskiego języka migowego, w Wielkiej Brytanii brytyjskiego, w Niemczech niemieckiego itd.

Co więcej, pewne różnice w sposobie migania mogą obowiązywać nie tylko na poziomie międzynarodowym, ale również krajowym. Są one determinowane chociażby przez przynależność społeczną, grupę wiekową, a nawet zainteresowania osób niesłyszących. Duży wpływ na przekaz poszczególnych znaków mają także takie czynniki jak: mimika twarzy, ułożenie ciała i głowy względem rozmówcy itd. Jak zatem widać, kwestia ta jest dużo bardziej skomplikowana, niż może się wydawać.

Międzynarodowy oficjalny język głuchych

Choć oficjalnie nie można mówić o zestawie wspólnych znaków dla wszystkich osób głuchych, warto wspomnieć o Gestuno (International Sign), który jest sztucznym tworem językowym. Można go porównać do języka esperanto.

Mimo że nie zyskał on popularności na całym świecie, w 1973 roku Światowa Federacja Głuchych ogłosiła go językiem wykorzystywanym w międzynarodowych kontaktach osób niesłyszących. W praktyce nie jest on więc używany powszechnie, choć zdarza się, że głusi Europejczycy posługują się nim między innymi na rozmaitych konferencjach, obozach, czy szkoleniach. Podobną popularnością cieszy się amerykański język migowy (ASL).

Ile jest języków migowych na świecie?

Skoro zatem nie istnieje międzynarodowy język migowy, warto zastanowić się nad tym, ile jest jego odmian. Trudno wskazać jedną liczbę, ponieważ cały czas powstają nowe warianty. Według obecnych szacunków na świecie istnieje od 200 do nawet 300 języków migowych. Niemniej śmiało można uznać, że są to wyliczenia bardzo ostrożne. Nie można zapominać o rozmaitych dialektach czy też wpływie regionalizmów, które w przypadku języków fonicznych także występują.

Pomimo tak dużego zróżnicowania, głusi, inaczej niż osoby słyszące, dużo łatwiej przyswajają języki obce migowe. Wynika to, rzecz jasna, ze specyfiki każdego języka migowego. Opierają się one na znakach – ich znaczenia można się więc po prostu domyślić. Szczególnie że niektóre słowa w różnych krajach migane są w bardzo podobny sposób.

Czy każdy kraj ma swój język migowy?

Wspomniana liczba blisko 300 języków migowych może wzbudzać fałszywe przeświadczenie, że w każdym państwie osoby głuche posługują się własnym językiem. I choć w wielu miejscach jest to prawda, zdarzają się wyjątki. Na przykład takie jak Białoruś, w której powszechnym językiem migowym jest rosyjski.

Wskazać trzeba również na amerykański język migowy. Obowiązuje on nie tylko w Stanach Zjednoczonych, ale też w niektórych częściach Kanady, w Boliwii, czy w wielu krajach azjatyckich i afrykańskich. Warto jednak jeszcze raz podkreślić, że dysproporcje znaczeniowe między różnymi językami migowymi są przeważnie mniejsze, niż w przypadku mowy. Dlatego też osoby niesłyszące łatwiej mogą porozumieć się z migającymi obcokrajowcami.

ASL a BSL – różnice między amerykańskim a brytyjskim językiem migowym

Słyszący Amerykanie i Brytyjczycy potrafią porozumiewać się między sobą bez większych problemów. Zupełnie inaczej wygląda to w przypadków osób głuchych. BSL, czyli brytyjski język migowy, jest bowiem zupełnie inny niż migowy język amerykański (ASL). Języki te nie mają wspólnych korzeni, ani historii, co znajduje odzwierciedlenie w alfabetach. Możesz przekonać się o tym, sprawdzając, jak wyglądają poszczególne znaki w wersji brytyjskiej i amerykańskiej.

Polski Język Migowy (PJM) – charakterystyka

Skoro omówiliśmy temat języków migowych na świecie i w poszczególnych regionach, dobrze będzie wrócić jeszcze do polskiego języka migowego. W końcu jest on dla nas tym najważniejszym, wokół którego powinniśmy toczyć dyskusje. Nie tylko na temat sytuacji osób głuchych, ale też słyszących, mających z nimi kontakt.

Najważniejszą informacją wydaje się fakt, iż PJM jest językiem naturalnym dla osób głuchych. Zawiera on odrębną gramatykę w porównaniu z językiem polskim i składa się z własnego słownictwa. Jak nietrudno się domyślić, mówimy tu o języku wizualno-przestrzennym, dlatego kluczowym zmysłem w jego odbiorze jest wzrok. Co istotne, w przypadku polskiego języka migowego (podobnie zresztą jest z językami obcymi) wpływ na treść przekazu i znaczenie poszczególnych słów ma kilka czynników. Spośród nich wymienić możemy między innymi:

• ułożenie głowy i ciała,

• szybkość migania,

• mimika twarzy.

FAQ, czyli pytania i odpowiedzi na temat języka migowego

Na koniec zebraliśmy najczęściej pojawiające się wątpliwości odnośnie zarówno polskiego języka migowego, jak i ogólnych reguł funkcjonujących także w innych krajach. Dzięki temu łatwiej zrozumiesz specyfikę języków migowych. W FAQ rozprawiamy się także z pewnymi mitami, które nadal powielają osoby słyszące. 

• Czy języki migowe opierają się na znakach imitujących prawdziwe obiekty? Choć dla wielu słyszących rozmowa osób głuchych wydaje się czystą pantomimą, w rzeczywistości PJM jest czymś zupełnie innym. Składa się z ogromnej liczby znaków, które nie muszą stanowić wizualizacji danych przedmiotów lub czynności (takie jednak również istnieją).
• Czy w skład języka migowego wchodzą również elementy niemanualne? Tak, informacje przekazywane są bowiem nie tylko poprzez znaki, ale też mimikę twarzy, czy ułożenie tułowia bądź głowy. Kluczowe okazuje się ponadto tempo konstruowania wypowiedzi. Między innymi właśnie dlatego nauka języka migowego przez osoby słyszące jest tak trudna.

• Czy w przypadku PJM możemy mówić o wysokim poziomie skomplikowania w porównaniu z innymi językami migowymi? Trudno powiedzieć. Każdy język migowy składa się bowiem z odmiennego zestawu znaków. Z tego względu nie istnieje podział na jednoznacznie trudne i łatwe języki migowe.

• Czy istnieją ogólnodostępne słowniki języka migowego? Tak! Słowniki języka migowego są łatwo dostępne w internecie. Jednak korzystanie z nich nie zastąpi w pełni rzeczywistej komunikacji, jaką zapewniają tłumacze języka migowego online. Wsparcie tłumacza języka migowego jest też o wiele bardziej komfortowe zarówno dla słyszącego, jak i głuchego.Dzięki nim jesteś w stanie porozumieć się z osobami głuchymi i przekazać im wszystkie niezbędne informacje.

• Jakie jeszcze usługi oferuje tłumacz online języka migowego? Oprócz przekładów rozmów w czasie rzeczywistym są to w głównej mierze na tłumaczenia filmów, stron internetowych, a także wielu innych materiałów. Co ważne, mogą one być realizowane z użyciem Polskiego Języka Migowego (PJM) lub Systemu Językowo-Migowego (SJM).

• Czym język polski różni się od języków wykorzystywanych przez osoby głuche? Przede wszystkim gramatyką, dlatego na wielu kursach, których uczestnicy posługują się językiem migowym, całkowicie eliminowana jest mowa. Chodzi bowiem o to, aby nauczyć się konstruować zdania wyłącznie przy pomocy znaków. Istotne jest także poznanie kultury głuchych i ważnych zachowań podczas rozmowy (dotyczących chociażby sposobu zwrócenia uwagi rozmówcy lub rozmówców, w ramach którego dozwolone jest lekkie klepnięcie w ramię).

• Czy istnieją rodziny języków migowych? Tak, podobnie jak ma to miejsce w językach mówionych, które dzielą się na języki słowiańskie, germańskie, romańskie itd. Z tego powodu niesłyszący Niemiec szybciej porozumie się z osobą głuchą z Austrii, niż na przykład z Włoch.

• Czy określenie „głuchoniemy” jest prawidłowe? Dla osób niesłyszących ma ono znaczenie pejoratywne, dlatego lepiej go unikać. Sugeruje bowiem, że „głuchoniemi” są niemi, a więc nie mają swojego języka, co jest oczywiście nieprawdą.

• Jak zatem nazywać Głuchych? Najlepiej jest mówić osoby głuche lub osoby niesłyszące. Określenie Głusi pisane wielką literą odnosi się natomiast do kultury Głuchych.

• Czy wszystkie osoby głuche potrafią czytać z ruchu warg? Choć mnóstwo osób tak właśnie uważa, w rzeczywistości tylko niektórzy ludzie dysponują taką umiejętnością.
• Czy osoby głuche znają język polski? Przeważnie w słabym stopniu. Język polski jest dla niesłyszących językiem obcym. Muszą się go nauczyć, co nie jest wcale proste. Pod tym względem znajdują się w podobnej sytuacji, co obcokrajowiec przyjeżdzający do Polski.

Większość głuchych na co dzień korzysta z języka migowego, który jest dla nich językiem naturalnym. Warto przy tym podkreślić, że PJM nie wymyśliły osoby słyszące. Tworzą i rozwijają go wyłącznie głusi. Co równie istotne, nie jest on w żaden sposób odmianą języka mówionego. Ma własną gramatykę i bogate słownictwo.

• Ile kosztuje tłumacz migowego? Jak można przeczytać w Ustawie o języku migowym „koszt wynagrodzenia tłumacza PJM, SJM i SKOGN wpisanego do rejestru, w ramach świadczenia, nie może być wyższy niż 2% przeciętnego wynagrodzenia w poprzednim kwartale […]”.[1]Wiele zależy zatem od tego, czego dokładnie mają dotyczyć realizowane usługi. Inaczej prezentują się stawki za udział w konferencji, a inaczej za przetłumaczenie filmu.
• Gdzie znajdę tłumacza migowego? U nas, w Migolinii. Oferujemy tłumaczenia online języka migowego, jak również tłumaczenia rozmaitych materiałów pisanych, mówionych i filmowych.

Ważnych informacji na temat języka migowego, a także osób niesłyszących, jest oczywiście więcej, dlatego istotne jest sukcesywne poszerzanie świadomości społecznej poprzez zwracanie uwagi na problemy i potrzeby głuchych. Tyczy się to również wyzwań, z jakimi muszą oni zmagać się w codziennym życiu.

Jednym z nich jest konieczność załatwiania spraw w instytucjach publicznych, biurach czy też placówkach firm w asyście osób trzecich, które pełnią funkcję tłumaczy. Zazwyczaj są to słyszący członkowie rodziny. Często jednak zdarza się, że bliscy załatwiają tego typu sprawy niejako za osoby niesłyszące, nie tłumacząc wszystkich zawiłości i konsekwencji (np. prawnych), co rodzi nieporozumienia.

Głusi są przez to niejednokrotnie zmuszeni do odwoływania się od umów, których do końca nie zrozumieli (np. od operatorów komórkowych czy też banków). I właśnie dlatego tak przydatne okazują się usługi, jakie zaoferować może profesjonalny tłumacz – w urzędzie, banku i w wielu innych miejscach.

Migolinia ułatwia komunikację między osobami słyszącymi a niesłyszącymi w czasie rzeczywistym, bez potrzeby angażowania asystenta. Rozmowę tłumaczy bowiem na bieżąco wykwalifikowany tłumacz języka migowego online.

Co to jest kultura Głuchych?

Przy okazji odpowiadania na najczęściej pojawiające się pytania na temat języka migowego, wspomnieliśmy o kulturze Głuchych. Czym ona jest? Wiele źródeł opiera się na wypowiedzi Barbary Kannapell, profesor socjologii na Uniwersytecie Gallaudeta, która określiła kulturę Głuchych jako „zestaw wyuczonych zachowań i spostrzeżeń, które kształtują wartości i normy głuchych ludzi na podstawie podobnych lub wspólnie dzielonych doświadczeń”. Wymienić możemy zatem kilka elementów tworzących tę kulturę. Wśród nich na pewno znajdzie się:

• własny język głuchych,

• historia,

• tożsamość głuchych,

• normy zachowania i wartości,

• zwyczaje związane na przykład z obchodzeniem Międzynarodowego Dnia Głuchych.

Do tego dodać można wspólną wiedzę na temat życia, sytuacji i doświadczeń osób niesłyszących, czy też sztukę Głuchych (poezja, malarstwo itd.). Tworzą oni zatem odrębną grupę, która (podobnie jak Kaszubi czy Ślązacy) funkcjonuje w ramach polskiego społeczeństwa.

[1] https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/jezyk-migowy-i-inne-srodki-komunikowania-sie-17736247/art-17 dostęp: 13.08.2024