Społeczność Głuchych jest uznawana w Polsce za mniejszość językową. Posługuje się ona własnym językiem, w skład którego wchodzi kilkaset tysięcy znaków. Tworzą one Polski Język Migowy (PJM), którego historia sięga XIX wieku. Według różnych szacunków obecnie posługuje się nim około 50-100 tys. osób głuchych i słabosłyszących. Jaka jest jego charakterystyka? Czym różni się od języka mówionego i czy da się go nauczyć? Odpowiedzi na te (i inne) pytania znajdziesz w poniższym tekście.
Co to jest PJM – Polski Język Migowy?
Język migowy polski należy do języków wizualno-przestrzennych. Jest on głównym sposobem komunikacji osób głuchych. Dzięki ustawie o języku migowym i innych środkach komunikowania się z 19 sierpnia 2011 roku PJM jest uznawany za jeden z języków ustawowych.
Jak wskazują badacze, migowy język polski jest powiązany z migowym językiem francuskim – wskazuje na to chociażby wykorzystanie starofrancuskiego alfabetu manualnego. Specjaliści zauważają też pewne zbieżności z językiem niemieckim, rosyjskim i austriackim, które mają swoje korzenie w okresie zaborów.
PJM a SJM – jaka jest różnica?
Przy okazji dyskusji o języku migowym należy wspomnieć o tym, że w Polsce używane są dwa jego rodzaje – PJM oraz SJM. PJM, czyli Polski Język Migowy, to naturalny język ludzi niesłyszących. Posługiwanie się nim jest dla nich głównym sposobem komunikacji.
SJM z kolei to System Językowo-Migowy, który powstał po to, aby w teorii słyszący mogli lepiej porozumiewać się z niesłyszącymi. W odróżnieniu od PJM opiera się on na gramatyce języka polskiego. Zawiera zatem elementy zapożyczone z rodzimej mowy. Wykorzystywany jest on między innymi przez:
- pedagogów pracujących w szkołach integracyjnych,
- pracowników urzędów,
- przez tłumaczy przysięgłych.
Ile znaków jest w polskim języku migowym?
Dzięki badaniom przeprowadzonym przez Pracownię Lingwistyki Migowej Uniwersytetu Warszawskiego korpus polskiego języka migowego składa się aktualnie z ponad 650 tysięcy znaków.[i] Badacze przez wiele lat analizowali to, jak migają osoby niesłyszące należące do konkretnej grupy wiekowej i pochodzące z różnych regionów Polski. W ten sposób powstał Korpusowy Słownik Polskiego Języka Migowego, który jest dostępny za darmo na specjalnej stronie internetowej.
Wspomniana liczba znaków doskonale pokazuje, jak rozbudowany jest alfabet migowy. Na dodatek osoby niesłyszące posługują się wieloma dialektami – mówimy tu nie tylko o różnej strukturze gramatycznej, ale też o czynnikach, które mają wpływ na to, jak kształtuje się język migowy w naszym kraju, takich jak chociażby wiek. Innymi znakami posługują się ludzie młodzi, a innymi seniorzy. Istotne są nawet konkretne zainteresowania.
Według różnych badań, w Polsce żyje około pół miliona osób zmagających się z problemami ze słuchem. Dla wielu z nich język migowy jest podstawowym sposobem komunikacji. Jest on także pierwszym językiem dzieci, których obydwoje rodzice są głusi. Warto więc mieć świadomość jego znaczenia.
Czy polski język migowy jest trudny?
Każdy język migowy jest trudny dla osób słyszących. W odróżnieniu od języków mówionych ciężko jest w jego przypadku mówić o jakiejś klasyfikacji pod względem stopnia skomplikowania. Wynika to wprost z konstrukcji, jaką wyróżnia się alfabet migowy, a także metod jego użycia. Do czynienia mamy tu z językiem wizualno-przestrzennym. Co to znaczy?
- Istotne jest to, że w języku migowym istnieje coś takiego jak „lokalizacja znaków”, która zmienia się w zależności od specyfiki przestrzeni występującej między nadawcą a odbiorcą danego przekazu. Z tego powodu poszczególne znaki migowe mogą zostać użyte na wiele sposobów, dzięki czemu służą do budowania często zupełnie odmiennych wypowiedzi.
- To jednak nie wszystko. W polskim języku migowym (jak w każdym innym) ogromne znaczenie ma mimika twarzy, a nawet położenie ciała. Osoby niesłyszące mogą w ten sposób modyfikować gramatykę i zmieniać sens wypowiedzi. Jest to istotne szczególnie wówczas, gdy uczestników rozmowy jest więcej niż dwóch.
- Alfabet migowy polski wyróżnia się rozbudowaną morfologią, która sprawia, że nawet poszczególne znaki mogą być wykorzystywane na wiele sposobów. Między innymi właśnie dlatego osobom słyszącym tak trudno jest opanować język migowy. Oczywiście nie oznacza to, że jest to niemożliwe. Jednak nawet jeśli opanujesz alfabet języka migowego, nie daje Ci to gwarancji, że przy jego pomocy bez większych problemów porozumiesz się wszędzie i z każdym.
A czy polski język migowy jest trudny dla osób głuchych? Jak nietrudno się domyślić, wiele zależy od tego, kiedy jest on przyswajany. Dla dzieci jest to język naturalny. W końcu posługują się nim praktycznie od narodzin. Sprawia to, że mogą one nawet nie znać do końca języka polskiego – nigdy bowiem nie miały z nim pełnego kontaktu. Doskonałym tego przykładem jest to, jak osoby głuche piszą. Używana przez nie składnia, a także słownictwo, sprawia, że tekst może wyglądać tak, jakby napisał go obcokrajowiec.
Zupełnie inaczej wygląda to wówczas, gdy alfabet migowy poznawany jest na późniejszych etapach rozwoju. W takim przypadku kluczowa okazuje się systematyczna nauka i praktyka, dzięki której dopasowanie litery, czy też całego słowa do danych znaków stopniowo staje się coraz łatwiejsze.
Czy istnieje uniwersalny język migowy?
Osoby, które nie przebywają w środowisku ludzi niesłyszących i nie są zaznajomione z omawianym tematem, często błędnie twierdzą, że język migowy jest uniwersalny na całym świecie, a głusi tworzą jedną grupę, która porozumiewa się bez żadnych problemów. Rzeczywistość wygląda bowiem zupełnie inaczej.
Na świecie istnieje nie tylko alfabet migowy polski, ale również niemiecki, angielski, czy francuski. Co więcej, rozróżnić możemy jego „wersje” typowe dla konkretnych obszarów, a nawet grup społecznych. Do tego dochodzą regionalizmy i wspomniane czynniki, które mają wpływ na to, jak migamy daną literę (ułożenie głowy, tułowia, spojrzenie itd.). Nie ma tu zatem mowy o jednym, wspólnym zbiorze znaków dla całego świata. Jedynym wyjątkiem są tu tak zwane znaki ikoniczne, których kształt nawiązuje do przekazywanego słowa.
Jak rozmawiać z osobą głuchą?
Pracownicy placówek, do których uczęszczają osoby niesłyszące, a także ludzie mający kontakt z głuchymi, miewają wiele problemów z tym, aby się z nimi porozumieć. Popełniają błędy, które najczęściej nie wynikają ze złej woli, lecz bardziej z niewiedzy i braku doświadczenia. Z tego powodu warto przedstawiamy kilka zasad komunikowania się z osobami głuchymi, dzięki którym łatwiej się z nimi porozumiesz.
- Żeby zwrócić uwagę rozmówcy, należy pomachać ręką lub lekko klepnąć go w plecy albo ramię. Jeśli natomiast przebywasz w grupie niesłyszących, możesz wykorzystać w tym celu światło w pomieszczeniu (wystarczy zamigać nim kilkukrotnie). Dobrym sposobem jest też uderzenie stół otwartą dłonią.
- Gdy zwracasz się do osób niesłyszących, nie stawaj pod światło, ponieważ utrudnia to komunikację. Nie podnoś również głosu – sporo ludzi w takiej sytuacji wręcz krzyczy. Niestety, zazwyczaj na niewiele się to zdaje.
- W przypadku korzystania z usług tłumacza, pamiętaj, aby go nie zasłaniać. Ważne jest też to, aby nie zwracać się bezpośrednio do niego, gdyż jest to zachowanie niekulturalne, lecz do swojego rozmówcy.
Polski język osób głuchych jest naprawdę bogaty. Jeśli chcesz się z nim zapoznać i nauczyć ważnych znaków, możesz wykorzystać w tym celu istniejące słowniki online. Przydatna może okazać się również wspomniana pomoc tłumacza specjalizującego się w języku migowym. Otrzymasz ją, korzystając z naszej Migolinii.
[i] https://naukawpolsce.pl/aktualnosci/news%2C30964%2Cponad-05-miliona-znakow-migowych-jest-już-opisanych.html, dostęp: 25.07.2024
[i] https://orka.sejm.gov.pl/opinie8.nsf/nazwa/408_20190305_2/$file/408_20190305_2.pdf, dostęp: 26.07.2024
[ii] https://bon.uw.edu.pl/funkcjonowanie-osob-gluchych-i-slaboslyszacyh-na-uniwersytecie/, dostęp 26.07.2024
